NIECOdziennik Muzealny - Mieszkańcy muzeum – owca wrzosówka

Wiosna to wyjątkowy czas w naszym muzeum – właśnie pojawiły się urocze, czarne jagnięta! Obserwowanie ich pierwszych kroków w stronę samodzielności to prawdziwa przyjemność. Maluchy nie tylko pozostają pod czujnym okiem swoich matek, ale też mogą liczyć na troskliwą opiekę całego stada.

W 2000 roku powstał program hodowlany ochrony zasobów genetycznych owiec, który został zaakceptowany do realizacji przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Program uwzględnia również wrzosówkę. Od 2005 roku rasa ta jest objęta dofinansowaniem w ramach programów rolno-środowiskowych, wspierających różne podmioty realizujące zadania na rzecz rolnictwa.

Wrzosówka ma polifiletyczne pochodzenie, co oznacza, że wywodzi się od różnych niespokrewnionych przodków, które jednak wykazują podobieństwo pod względem budowy i fizjologii. W literaturze można znaleźć dwie teorie dotyczące jej genezy: niektórzy badacze wskazują na owcę torfową, inni wspominają o owcy północnej krótko-ogoniastej. Praca badawcza Mieczysława Czai „Studia nad wrzosówką” (1937) jednoznacznie jednak stwierdza: „Moje badania, które przeprowadziłem na licznym materiale, wykazały, że przynależność wrzosówki nie ulega kwestii. Wszystkie znamiona fenotypu tej owcy wskazują na to, że należy ona do grupy owiec północnych krótko-ogoniastych (Ovis brachyura borealis), pochodnych muflona europejskiego (O. musimon).”

W pierwszej połowie XX wieku wrzosówki stanowiły aż ¼ pogłowia owiec na północno-wschodnich kresach Polski. Gdy w latach 1972–1973 zauważono realne zagrożenie wyginięcia tej rasy, Instytut Zootechniki w Krakowie podjął działania mające na celu jej ochronę. Zakupiono wówczas 160 maciorek i 27 tryków, które trafiły do Zootechnicznego Zakładu Doświadczalnego Instytutu Zootechniki w Czechnicy, aby zabezpieczyć ich materiał genetyczny.

Wrzosówki to niewielka, autochtoniczna rasa o siwej maści. Tryki ważą około 30 kg, a maciorki – 25 kg. Charakterystyczne są dla nich czarne głowy i nogi oraz krótki, cienki ogon pokryty prostym włosem. Rogi tryków mają świdrowaty kształt i zaczynają rosnąć już w trzecim miesiącu życia. U maciorek natomiast rogi pojawiają się dopiero w drugim roku życia i osiągają długość zaledwie 2–3 cm.

Większość jagniąt tej rasy rodzi się z ciąż bliźniaczych, co stanowi jedną z jej unikalnych cech. Wrzosówki strzyże się dwa razy w roku. Odgrywają również istotną rolę w ekosystemie – zjadają rośliny, strzygąc je bardzo krótko, a jednocześnie ugniatają ziemię racicami, co zapobiega zarastaniu pastwisk i łąk krzewami, utrzymując je w dobrej kondycji.

Tomasz Olbrycht w książce „Typy użytkowe i rasy zwierząt domowych” (1960) pisał: „Wrzosówki są bardzo odporne na wpływy zewnętrzne, wystarczają im liche nizinne pastwiska, pokryte wrzosami.” I choć ich usposobienie bywa dość dzikie, przyzwyczajone do opiekuna potrafią przybiegać do niego jak nasze kochane psy. Głaskane okazują swoje zadowolenie, radośnie machając ogonami.

Opracowała Alicja Godlewska - Kierownik Działu Weterynarii Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu.

Źródła:

• Czaja M.; Przynależność rasowa wrzosówki i jej rozmieszczenie. W: Studia nad wrzosówką.. Warszawa. 1937. Druk. Jan Gustowski.
• Elsner J. J.; Pierwiastkowe pochodzenie owiec. W: Krótka nauka chodowania owiec poprawnych. Wrocław. 1836. Wilhelm Bogumił Korn.
• Olbrycht T.; Typy użytkowe i rasy owiec. W: Typy użytkowe i rasy zwierząt domowych. Wrocław. 1960. Państwowe wydawnictwo naukowe Oddział wrocławski.
• Sikora J.; Ochrona zasobów genetycznych owiec w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich W: Wiadomości zootechniczne.”. [online]. 2006, [dostęp 25.03.2025.].
• Sikora J., Kawęcka A.; Rodzime rasy owiec w górskich rejonach polski W: Południowo-Wschodni Oddział Polskiego Towarzystwa Inżynierii Ekologicznej z siedzibą w Rzeszowie Polskie
• Towarzystwo Gleboznawcze, Oddział w Rzeszowie.”. [online]. 2009, nr 11 [dostęp 25.03.2025.] Dostępny w internecie.
• Wrzosówka W: Krajowa sieć bioróżnorodności. [online]. 2018, [dostęp 25.03.2025.] Dostępny w internecie.

Ilustracje: Fot. Artur Warchala.