Helena Jurgielewiczowa (córka znanego cenionego naukowca - Odo Bujwida oraz Kazimiery Bujwidowej z Klimontowiczów - jednej z najważniejszych postaci ruchu feministycznego pierwszej fali w Polsce) zapisała się w historii Polski jako postać wyjątkowa – pionierka nauk weterynaryjnych i kobieta czynu, która z odwagą łączyła służbę nauce z realnym zaangażowaniem w sprawy niepodległościowe. Jako pierwsza Polka, która uzyskała dyplom lekarza weterynarii, przełamała bariery obyczajowe i instytucjonalne epoki, w której kobietom odmawiano prawa do pełnego wykształcenia akademickiego w wielu dziedzinach.
Dyplom lekarza medycyny weterynaryjnej uzyskała w Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie w 1923 roku. Już wcześniej jednak aktywnie uczestniczyła w wydarzeniach o kluczowym znaczeniu dla historii Naszego Narodu. W latach 1918–1920 pełniła służbę weterynaryjną w Wojsku Polskim i w 1919 roku, jako pierwsza kobieta w odrodzonej Polsce, otrzymała stopień podporucznika, co czyni jej biografię szczególnie imponującą.
W czasie służby wojskowej była komendantem ruchomego szpitala koni, a także brała udział w działaniach konspiracyjnych, przewożąc broń ze wschodu do Krakowa dla drużyn strzeleckich Polskiej Organizacji Wojskowej (tajna struktura zbrojna). Za tę działalność została odznaczona Krzyżem Niepodległości z Mieczami. W 1918 roku czynnie uczestniczyła w obronie Lwowa, walcząc na jednym z najtrudniejszych odcinków – „Cytadeli”. Jej postawa została uhonorowana Krzyżem Walecznych z trzykrotnym okuciem.
W epoce, gdy udział kobiet w armii był zjawiskiem wyjątkowym, jej służba wyróżniała się odwagą, odpowiedzialnością i gotowością do ponoszenia osobistego ryzyka. Nie była jedynie symboliczną uczestniczką wydarzeń, lecz aktywnym żołnierzem funkcjonującym w strukturach i hierarchii wojskowej.
Droga Heleny Jurgielewiczowej do zawodu lekarza weterynarii nie była ani prosta, ani oczywista. W realiach końca XIX i początku XX wieku kobiety rzadko dopuszczano do studiów przyrodniczych i medycznych, a weterynaria – postrzegana jako dziedzina „męska”, związana z pracą fizyczną, wojskiem i rolnictwem – pozostawała praktycznie zamknięta dla kobiet. W 1915 roku rozpoczęła studia weterynaryjne, jednak przez pierwsze trzy lata była jedynie słuchaczką nadzwyczajną, zdając egzaminy jako eksternistka po zakończeniu każdego roku akademickiego. Dopiero na czwartym roku studiów uzyskała pełne prawa studenckie. Decyzja o podjęciu tej drogi wymagała więc nie tylko talentu i pracowitości, lecz przede wszystkim determinacji oraz gotowości do zmierzenia się z uprzedzeniami środowiska akademickiego.
Uzyskanie dyplomu lekarza weterynarii przez Helenę Jurgielewiczową miało znaczenie zarówno symboliczne, jak i praktyczne. Symboliczne – ponieważ otwierało drogę kolejnym kobietom do tej profesji; praktyczne – ponieważ potwierdzało jej pełne kompetencje zawodowe w czasach, gdy kwalifikacje kobiet bywały systemowo kwestionowane.
Jej pasją była jazda konna. Zdobyła 30 nagród w zawodach i konkursach hipicznych w Polsce oraz na arenie międzynarodowej. W 1927 roku, w konkursie par na hipodromie w Łazienkach, wraz z rotmistrzem Adamem Królikiewiczem wywalczyła I nagrodę.
Reprezentuje ona pokolenie kobiet, które nie czekały na formalne przyzwolenie historii, lecz same ją współtworzyły. Jej życie pokazuje, że profesjonalizm naukowy i służba publiczna nie muszą się wykluczać, a przeciwnie – mogą się wzajemnie uzupełniać i wzmacniać. Wiedza weterynaryjna miała wówczas ogromne znaczenie również dla wojska, zwłaszcza w kontekście zdrowia koni i zwierząt pociągowych, stanowiących podstawę zaplecza logistycznego armii.
Dziś postać Heleny Jurgielewiczowej zasługuje na przypomnienie i wyeksponowanie – zarówno w kontekście historii weterynarii, jak i dziejów Wojska Polskiego oraz walki kobiet o prawo do nauki i służby publicznej. Jej życie pozostaje świadectwem odwagi, konsekwencji i głębokiego poczucia obowiązku wobec społeczeństwa i ojczyzny. To właśnie takie biografie budują pełniejszy i bardziej sprawiedliwy obraz przeszłości.
Oprac. Alicja Godlewska
Kierownik Działu Weterynarii
Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu
Źródła:
J. Tropiło, Lekarz medycyny weterynaryjnej Helena Jurgielewiczowa (1897-1980) w setną rocznicę urodzin, [w:] Kobiety w polskiej weterynarii, Warszawa 1997, s.17-18
M. Rotkiewicz, Sport w życiu Heleny Jurgielewiczowej, [w:] Kobiety w polskiej weterynarii, Warszawa 1997, s.19-20
https://www.medycynawet.edu.pl/images/stories/pdf/digital/1964/196401033034.pdf, [dostęp: 05.02.2026].
