NIECOdziennik Muzealny - Przemysł spożywczy po zakończeniu II wojny światowej

,,Rodacy!

 Kraj wyniszczony i wygłodzony czeka na wielki wysiłek twórczy całego narodu. Krzywdy zadane przez okupantów muszą być jak najprędzej naprawione. Własność zrabowana przez Niemców poszczególnym obywatelom, chłopom, kupcom, rzemieślnikom, drobnym i średnim przemysłowcom, instytucjom i kościołowi będzie zwrócona prawowitym właścicielom. Majątki niemieckie zostaną skonfiskowane. Żydom po bestjalsku tępionym przez okupanta zapewniona zostanie odbudowa ich egzystencji oraz prawne i faktyczne równouprawnienie.

Majątek narodowy, skoncentrowany dziś w rękach państwa niemieckiego oraz poszczególnych kapitalistów niemieckich, a więc wielkie przedsiębiorstwa przemysłowe, handlowe, bankowe, transportowe oraz lasy, przejdą pod Tymczasowy Zarząd Państwowy. W miarę regulowania stosunków gospodarczych nastąpi przywrócenie własności’’.

Z „Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego”.

Stan reginalnej gospodarki po przejściu frontu w 1944 r. przedstawiał się w czarnych barwach. Wśród strat wojennych na terenie Bielska Podlaskiego i okolic, najbardziej dotkliwe były te związane z przemysłem. Według danych z 27 sierpnia 1945 r. w trakcie działań zbrojnych zniszczono aż 75% obiektów przemysłowych. Odpowiedzialnymi za organizację i kontrolę procesu ich odbudowy były Wydział Przemysłowy Urzędu Wojewódzkiego oraz referaty przemysłowe działające przy starostwach powiatowych. W 1947 r. Departament Planu Długoterminowego Centralnego Urzędu Planowania przystąpił do planowania odbudowy polskiej gospodarki, gdzie na pierwszym planie postawiono rozwój przemysłu. 3 stycznia 1946 r. wprowadzono ustawę o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Artykuł 1 brzmiał: ,,Dla planowego odbudowania gospodarki narodowej, zapewnienia Państwu suwerenności gospodarczej i podniesienia ogólnego dobrobytu przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa na zasadach niniejszej ustawy’’.

W lipcu 1945 r. przeprowadzono spis zakładów przemysłowych znajdujących się w województwie białostockim. Objęto nim zarówno obiekty czynne jaki nieczynne. W powiecie wysokomazowieckim było wówczas 30 młynów, w tym 28 czynnych, natomiast do końca 1945 r. w całym województwie białostockim działało 481 młynów, w tym 205 wiatraków. Prawie wszystkie odznaczały się niewielką produkcją na lokalne potrzeby. W powiecie bielskim funkcjonowały 104, natomiast w wysokomazowieckim 93 obiekty.

W końcu grudnia 1945 r. województwie białostockim znajdowały się 163 piekarnie, w tym w powiecie bielskim 30, natomiast wysokomazowieckim 13. Piekarnie zajmowały się pieczeniem chleba kontyngentowego, na potrzeby miejskie i wojskowe. Wypiek poza kontyngentowy wymagał specjalnych pozwoleń, stąd zaczęły powstawać nielegalne piekarnie sprzedające pieczywo w miastach.

W styczniu 1946 r. w powiecie wysokomazowieckim odnotowano trzy restauracje, dwie piwiarnie, sześć herbaciarni i cztery kawiarnie. Zakłady te zatrudniały łącznie 19 osób. Było to najczęściej przedsiębiorstwa jednoosobowe. W powiecie bielskim funkcjonowało 27 sklepów spółdzielczych, natomiast w wysokomazowieckim 9. Do lata 1945 r. nie wznowiły swojej działalności zakłady gastronomiczne.

W lipcu 1945 r. w Ciechanowcu pracował tylko młyn wodny, natomiast nie funkcjonowały wymienione na liście: elektrownia, młyn parowy, dwie fabryki sukna i farbiarnia, dwie mleczarnie, w tym jedna spółdzielcza. Budynki, które przetrwały wojnę znajdowały się w złym stanie. Młyn udziałowy we wsi Winna-Poświętna (zatrudniający cztery lub pięć osób), z motorem o mocy 24 KM, miał zniszczony dach, a wykorzystywane w nim maszyny przetrwały w 60%. W Ciechanowcu, po młynie parowym, należącym do Zabiełły i Jabłkowskiego pozostał tylko jeden drewniany budynek. Według sprawozdania, urządzenia młyńskie wywieźli Niemcy. W turbinę wodną o mocy 8 KM był wyposażony w tym czasie młyn w Leszcze Małej, który produkował mąkę razową i pytlową. Młyn w Wojtkowicach Starych, wyposażony był w ośmiokonną turbinę. Podczas wojny zniszczonych zostało 40% jego zabudowy, a moc spadła aż o 70%. Produkował mąki: razową i pytlową. Z uszkodzonym śmigiem przetrwał młyn wiatrowy założony w 1860 r. w Winnej-Chrołach, który w 1945 r. należał do Bolesława Zalewskiego. Młyn wodny na Sówce, nieopodal Ciechanowca, należący do Stanisława Kryńskiego, a założony w 1840 r., był wyposażony turbinę o mocy 9 KM. Niestety nie przetrwały wykorzystywane w nim urządzenia i połowa zabudowy. Z powodu braku możliwości przemiałowych w młynach mieszkańcy korzystali z żaren ręcznych i kieratowych

Pozostałe gałęzie lokalnej gospodarki, również trzeba było podnosić ze zgliszczy. Budynek ciechanowieckiej spółdzielni mleczarskiej został spalony w 1944 r. i do kolejnego roku przetrwały jedynie jego mury. Druga mleczarnia, założona w 1943 r., została zniszczona w 50%, dodatkowo w sprawozdaniach urzędowych odnotowano brak urządzeń mleczarskich. Jednym z problemów było znaczne zmniejszenie pogłowia bydła z 337,4 tys. w 1938 r. do 147,3 tys. , a także spadek wydajności produkcyjnej krów spowodowany zapewne słabym dostępem do paszy. Kolejny stanowił natomiast brak wykwalifikowanych pracowników. Dopiero w 1948 r. rozpoczęły pracę pierwsze większe zakłady mleczarskie w Ciechanowcu i Dąbrówce Kościelnej.

Oprócz tego wojnę przetrwały szczątkowo dwie fabryczki sukna. Jedna z nich, założona w 1878 r., należała po wojnie do Bruna Mejera. Farbiarnia i wykańczalnia sukna zostały zniszczone w tak dużym stopniu, że jeszcze przed końcem działań wojennych, cegła z rozbiórki została wykorzystana do budowy innych obiektów w mieście. Natomiast inny zakład o podobnym profilu (zarejestrowany w 1925 r.), należący do Wilhelma Freymarka i Gustawa Klugego, został wysadzony w powietrze w 1944 r. przez Niemców. Podobny obraz przedstawiał stan przemysłu w Siemiatyczach. W spisach odnotowano sześć zakładów produkujących kafle, wśród których czynne były tylko Zjednoczone Zakłady Ceramiczne. Dodatkowo w mieście funkcjonowały cztery z sześciu młynów oraz garncarnia i piekarnia, a w gminie Siemiatycze, aż dziesięć różnych młynów i tartak parowy przy stacji kolejowej.

W Bielsku Podlaskim uruchomiono produkcję w Okręgowej Mleczarni Spółdzielczej, której wydajność w 1946 r. określano na 20% przedwojennego poziomu. Nie przetrwał też zakład w Brańsku.
Brakowało materiałów pędnych, które przydzielano tylko niektórym zakładom. Uniemożliwiało to nie tylko odbudowę zakładów jaki utrudniało wznowienie pracy ty, które przetrwały.

Jakie były losy młyna wodnego z dawnego majątku Nowodwory? - Młyn należał od 1926 r. do Witolda Małyski. Według stanu na 13 sierpnia 1945 r. był czynny jedynie częściowo. Był wyposażony w turbinę wodną o mocy 5 KM, co stanowiło połowę jego przedwojennych możliwości. Nie zachowały się urządzenia do wytwarzania kaszy, dlatego Małysko produkował tylko mąkę pytlową.

Podczas wojny zniszczono całkowicie elektrownie w Ciechanowcu i Siemiatyczach. Elektrownia w Bielsku Podlaskim została zniszczona w 65 %, uruchomiono ją ponownie w latach 1946/47. Możliwości produkcji energii sięgnęły 35% przedwojennej produkcji. W 1947 w Ciechanowcu zanotowano zakład produkujący kwas chlebowy należący do Czesława Wygonowskiego. W tym samym roku uruchomiono przetwórnię owoców w Wysokiem Mazowieckiem, która wyposażono w maszyny z UNRRA. W 1946 r. na terenie województwa białostockiego działały tylko cztery rzeźnie: w Ełku, Białymstoku, Łomży i Bielsku Podlaskim. Tylko obiekt w Ełku posiadał chłodnię

Duże straty odnotowało również rzemiosło. W całym województwie białostockim funkcjonowało w 1945 r. 2665 zakładów, w których zatrudniano jedynie 3762 osoby. Jest to znaczny spadek w stosunku do roku 1936 kiedy to odnotowano 18 830 zakładów. Przedwojenna liczba zakładów. W tym samym roku wznowiono działalność Białostockiej Izby Rzemieślniczej z 25 cechami.

Opracował kustosz Marlena Brzozowska na podstawie:

• Urząd Wojewódzki Białostocki. Spis zakładów przemysłowych z terenu powiatu Bielsk Podlaski, sygn. 1471,
• Sprawozdania z działalności Oddziału Przemysłu Spożywczego oraz protokoły kontroli młynów i piekarń, sygn. 1691,
• Dz.U. 1946 nr 3 poz. 17, Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej,
• Urząd Wojewódzki Białostocki, Wykazy zakładów przemysłowych i pokładów żwiru znajdujących się na terenie województwa, sygn. 1463,
• Urząd Wojewódzki Białostocki, Spis zakładów przemysłowych na terenie powiatu Wysokie Mazowieckie, sygn. 1479,
• Urząd Wojewódzki Białostocki, Wykaz przedsiębiorstw przemysłu fermentacyjnego na terenie województwa, sygn. 1710,
• Urząd Wojewódzki Białostocki, Rejestracja strat [wojennych w domach mieszkalnych, gospodarczych i przemysłowych], sygn. 1803,
• Urząd Wojewódzki Białostocki, Wykaz przedsiębiorstw przemysłu gastronomicznego i hotelarskiego na terenie województwa, sygn. 1711,
• Urząd Wojewódzki Białostocki , [Organizacja Wydziału Przemysłowego], sygn. 1437,
• Urząd Wojewódzki Białostocki, Spis zakładów przemysłowych na terenie powiatu Wysokie Mazowieckie, sygn. 1479,
• Rocznik Przemysłu Odrodzonej Polski 1946/1947, red. K. Dąbrowski, Łódź – Warszawa,
• Obwieszczenia Publiczne : dodatek do Dziennika Urzędowego Ministerstwa Sprawiedliwości, R.9, № 41 (23 maja 1925),
• Chilczuk M., Rozwój i rozmieszczenie przemysłu rolno-spożywczego w województwie białostockim, ,,Prace Geograficzne’’, nr 37, red. S. Leszczyński, Warszawa 1962,
• Kaliński J., Polityka gospodarcza Polski w latach 1948-1945, Warszawa 1987.