II EUROPEJSKA KONFERENCJA ARCHITEKTURY DREWNIANEJ - FOTORELACJA
RAPORT Z II EUROPEJSKIEJ KONFERENCJI ARCHITEKTURY DREWNIANEJ
Ciechanowiec, 14-16 października 2026 r.
W dniach 14-16 października 2026 r. odbyła się II Europejska Konferencja Architektury Drewnianej, której program obejmował sześć sesji tematycznych poświęconych ochronie, badaniu, dokumentowaniu i współczesnemu wykorzystaniu drewnianego dziedzictwa kulturowego. Problematyka konferencji łączyła zagadnienia architektury, konserwacji zabytków, technologii drewna, archeologii, muzealnictwa oraz współczesnych metod ochrony historycznych obiektów drewnianych. Program uzupełniały prezentacje praktyczne oraz zwiedzanie Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Oficjalnego otwarcia konferencji dokonali dyrektor Dorota Łapiak oraz Radosław Mirski z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.
Pierwsza sesja została poświęcona architekturze drewnianej w różnych regionach Europy oraz jej uwarunkowaniom kulturowym. Aistis Stalaučinskas i Rasa Bertašiūtė przedstawili doświadczenia Litewskiego Muzeum na Wolnym Powietrzu, wskazując na możliwość traktowania tradycyjnej architektury nie tylko jako przedmiotu ochrony, ale także jako źródła inspiracji dla współczesnego zrównoważonego projektowania. Zwrócono uwagę, że historyczne budownictwo zawiera wiedzę dotyczącą racjonalnego wykorzystania materiałów, dostosowania obiektów do warunków środowiskowych oraz relacji człowieka z krajobrazem. Tradycyjne rozwiązania mogą zatem stanowić istotny punkt odniesienia dla współczesnej architektury odpowiadającej na problemy ekologiczne i klimatyczne.
Europejską perspektywę rozszerzył Radek Bryol, prezentując funkcjonowanie muzeów na wolnym powietrzu w Republice Czeskiej. W referacie podkreślono znaczenie skansenów jako miejsc zachowania zarówno materialnych obiektów architektury, jak i niematerialnej wiedzy związanej z dawnymi technologiami oraz rzemiosłem. Szczególną uwagę zwrócono na drewno i glinę oraz na fakt, że wiele historycznych sposobów pracy, które dawniej stanowiły powszechną wiedzę rzemieślniczą, musi być obecnie rekonstruowanych w ramach badań naukowych.
Interesującą perspektywę archeologiczną wprowadziła Magdalena Piotrowska. Analiza drewnianych studni kultury przeworskiej pokazała różnorodność dawnych rozwiązań konstrukcyjnych, obejmujących m.in. konstrukcje zrębowe, sumikowo-łątkowe, klepkowe, plecionkowe oraz wykonywane z wydrążonych pni. Zachowanie elementów drewnianych poniżej poziomu wód gruntowych umożliwia badanie technik ciesielskich, sposobów doboru surowca oraz chronologii stanowisk archeologicznych.
Drugi ważny blok problemowy dotyczył granic ingerencji w historyczną substancję oraz adaptacji obiektów do nowych funkcji. Filip Gawliński przedstawił translokację architektury drewnianej jako rozwiązanie stosowane w sytuacji bezpośredniego zagrożenia zniszczeniem. Omówiono związane z nią problemy utraty pierwotnego kontekstu przestrzennego, zachowania autentyzmu i tradycyjnych technik ciesielskich, a także konieczność przeprowadzenia szczegółowych badań i dokumentacji przed rozpoczęciem prac.
Ważnym punktem programu była dyskusja na temat wyzwań współczesnej konserwacji architektury, którą doskonale zobrazowały dwa komplementarne wystąpienia. Piotr Horodyski w referacie „Stary dom w remontach” przybliżył uczestnikom praktyczną stronę opieki nad dawną architekturą mieszkalną, analizując techniczne i konstrukcyjne zawiłości, z jakimi mierzą się wykonawcy podczas renowacji historycznej tkanki. Z kolei Bogumiła Rouba w prelekcji „Kontrowersyjny temat modernizacji” przeniosła dyskusję na poziom teoretyczno-etyczny, celnie punktując konflikty rodzące się na styku ochrony autentyzmu zabytku a współczesnych wymogów funkcjonalności i energooszczędności. Referaty wywołały żywe zainteresowanie słuchaczy, pokazując, jak trudnym, ale koniecznym procesem jest szukanie kompromisu między technicznymi realiami a doktryną konserwatorską. Problematyka dokumentowania zagrożonego dziedzictwa pojawiła się ponownie w referacie Anny Ozaist-Przybyły i Wojciecha Pardały, dotyczącym drewnianej zabudowy w Kolumnie koło Łasku. W tym przypadku inwentaryzacja architektoniczna została przedstawiona nie tylko jako forma dokumentacji, lecz także jako sposób zachowania wiedzy o obiektach zagrożonych stopniową degradacją. Szczególnie istotny był również aspekt dydaktyczny, czyli współpraca studentów architektury Politechniki Łódzkiej ze studentami technologii drewna SGGW. Zastosowana „metoda łódzka” ma dostarczać dokumentacji przydatnej zarówno w dalszych pracach konserwatorskich i budowlanych, jak i w badaniach naukowych.
W konferencji wyraźnie zaznaczyła się również problematyka nowoczesnych metod badawczych i ochronnych. Grzegorz Cofta przedstawił możliwość wykorzystania HS-SPME/GC-MS jako szybkiej i niedestrukcyjnej techniki kontroli obecności impregnatów olejowych w drewnie. Przedstawione wyniki wskazały na przydatność tej techniki do monitorowania emisji IPBC z materiałów drzewnych. Z kolei w sesji dotyczącej nowoczesnych technologii, Bartłomiej Chojna omówił doświadczenia Narodní Muzeum v Přírodě, związane ze stosowaniem nietoksycznych metod dezynsekcji wykorzystujących atmosferę beztlenową oraz podwyższoną temperaturę przy kontrolowanej wilgotności. Analizowano także wpływ obróbki cieplnej na materiały zabytkowe, połączenia klejone i lite elementy drewniane.
Jednym z istotnych zagadnień technologicznych na konferencji była ochrona przeciwpożarowa drewna. W referacie dotyczącym historycznego drewna dębowego przedstawiono wyniki badań wskazujące, że drewno historyczne może zapalać się szybciej niż współczesne, zwłaszcza przy zdegradowanej powierzchni. Przy strumieniu cieplnym 50 kW/m² czas zapłonu zmniejszył się z 25,33 s dla drewna współczesnego do 18 s dla historycznego drewna dębowego o niezdegradowanej powierzchni. Jednocześnie wskazano, że decyzja o stosowaniu impregnacji ogniochronnej w obiektach zabytkowych powinna uwzględniać stan materiału i wpływ zabiegu na autentyczność substancji, a ochrona może być wspierana m.in. przez systemy wczesnego wykrywania oraz automatycznego gaszenia.
Uzupełnieniem tej problematyki były badania Michała Rykaczewskiego nad praktyczną efektywnością powierzchniowego i zanurzeniowego nanoszenia współczesnych środków ogniochronnych na drewno konstrukcyjne. Badania służyły określeniu liczby cykli aplikacji oraz czasu kąpieli koniecznych do osiągnięcia deklarowanego przez producentów naniesienia, dzięki czemu odnoszą wymagania dokumentacji technicznej środków ochronnych do realnych warunków ich stosowania.
Osobne miejsce w programie zajęła rola muzeów na wolnym powietrzu jako instytucji aktywnie kształtujących ochronę krajobrazu kulturowego. Andrzej Żytnicki przedstawił doświadczenia Muzeum Wsi Radomskiej związane z konserwacją i uruchamianiem historycznych obiektów młynarskich. Referat unaocznił dylemat między zachowaniem historycznej substancji a prezentacją funkcjonujących mechanizmów. Doświadczenia z młynami wodnymi wskazują, że możliwość wprawiania historycznych urządzeń w ruch ma wysoką wartość edukacyjną, lecz wymaga systematycznej konserwacji oraz rygorystycznego uwzględniania bezpieczeństwa zabytkowej konstrukcji i osób z niej korzystających.
Marcin Krowiak przedstawił natomiast rekonstrukcję synagogi z Połańca w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Rekonstrukcję oparto na zachowanej dokumentacji architektonicznej i fotograficznej, a odtworzony obiekt otrzymał wyposażenie oparte na materiale źródłowym oraz pełni funkcje ekspozycyjne i edukacyjne. Krzysztof Karbownik omówił z kolei sposób kreowania historycznej i funkcjonalnej przestrzeni Parku Etnograficznego w Tokarni. Przykłady „Kałamarzyka” z Suchedniowa oraz domu parafialnego z Konieczna pokazują konieczność godzenia wartości historycznej obiektu z potrzebami współczesnej działalności muzealnej, w tym edukacyjnej.
Szczególnie wymagający przykład ochrony drewnianej substancji omówili Paweł Kozakiewicz i Wojciech Koryciński w odniesieniu do zabudowy poobozowej Państwowego Muzeum na Majdanku. Zachowane drewniane baraki, pierwotnie projektowane jako obiekty tymczasowe i przenośne, są poddawane silnym wpływom środowiskowym. Badania wykazały m.in. problemy związane z zawilgoceniem, zgnilizną, deformacjami oraz silną erozją powierzchniową drewna. Podstawowym zadaniem pozostaje więc znalezienie kompromisu pomiędzy przedłużeniem trwałości budynków a zachowaniem autentyzmu substancji i charakteru miejsca.
Ten sam problem, lecz z perspektywy formalno-prawnej i konserwatorskiej, podjęła Katarzyna Kończal. Przedmiotem wystąpienia były formy ochrony zabytków w przypadku planowanych inwestycji, w tym wpis do rejestru zabytków, gminnej ewidencji zabytków oraz ustalenia miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Podkreślono potrzebę wczesnego rozpoznawania wartości zabytkowych i zaangażowania służb konserwatorskich jeszcze przed przygotowaniem inwestycji.
Ostatnia część konferencji rozszerzała problematykę dziedzictwa drewnianego poza zabytki architektury sensu stricto. Tomasz Ważny przedstawił znaczenie drewna dla rozwoju szkutnictwa i eksploracji świata w latach 1400–1800. Analizy gatunkowe, dendrochronologiczne i izotopowe drewna z wraków umożliwiają rekonstrukcję pochodzenia surowca oraz historycznych systemów jego pozyskiwania i handlu. Dominik Mączyński zwrócił uwagę na znaki handlowe zachowane na elementach historycznych konstrukcji drewnianych jako świadectwa dawnego obrotu drewnem. Znaki te mogły zawierać informacje dotyczące m.in. transportu, ilości i jakości materiału, jego wymiarów oraz producenta lub handlowca.
Z kolei Katarzyna Darecka przedstawiła wyniki badań nad gotycką stolarką drzwiową w Gdańsku. Badania wykazały specyficzną dla Gdańska formę drzwi deskowych z kratownicą romboidalną i czwórliśćmi. Analizy dendrochronologiczne pozwoliły również zweryfikować datowanie części obiektów, w tym wrót z kościoła św. Katarzyny, wcześniej uznawanych za XIX-wieczne, a obecnie datowanych na początek XV wieku.
Podsumowanie i wnioski
Program II Europejskiej Konferencji Architektury Drewnianej pokazał wyjątkowo szeroki zakres problemów związanych z ochroną drewnianego dziedzictwa kulturowego. Obok tradycyjnych zagadnień konserwatorskich pojawiły się kwestie zmian klimatycznych, zrównoważonego projektowania, bezpieczeństwa pożarowego, badań analitycznych, muzealnictwa, edukacji, dokumentacji oraz adaptacji historycznych obiektów do współczesnych potrzeb. Sześć sesji konferencyjnych tworzyło w tym zakresie logiczną sekwencję, prowadząc od rozpoznania wartości tradycyjnej architektury i jej regionalnego zróżnicowania, przez problemy dokumentowania i zachowania autentycznej substancji, aż po wykorzystanie nowoczesnych technologii oraz badania interdyscyplinarne.
Wspólnym mianownikiem przedstawionych referatów była potrzeba równoważenia autentyczności zabytku, jego trwałości, bezpieczeństwa i możliwości współczesnego użytkowania. Materiały konferencyjne pokazują, że nie istnieje jedna uniwersalna metoda ochrony architektury drewnianej. Innych działań wymagają budynki pozostające in situ, inne obiekty translokowane do muzeów, historyczne konstrukcje o funkcji użytkowej, obiekty archeologiczne czy substancja drewniana o szczególnej wartości dokumentalnej. W każdym przypadku punktem wyjścia powinno być możliwie dokładne rozpoznanie materiału, historii obiektu, technologii jego wykonania, stanu zachowania i wartości kulturowej. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w materiałach dotyczących translokacji, inwentaryzacji Kolumny, zabudowy Majdanka, badań drewna historycznego oraz tworzenia ekspozycji muzealnych.
Konferencja wskazała również na rosnące znaczenie interdyscyplinarności w ochronie dziedzictwa drewnianego. Zaprezentowane zagadnienia łączyły wiedzę architektów, konserwatorów, technologów drewna, archeologów i muzealników z zastosowaniem metod dendrochronologicznych, chemii analitycznej, mikroskopii i analiz materiałowych. Jednocześnie doświadczenia muzeów litewskich, czeskich i polskich pokazały, że tradycyjna wiedza o drewnie pozostaje aktualnym źródłem rozwiązań dla współczesności, także w kontekście zrównoważonego rozwoju i edukacji przyszłych pokoleń.
II Europejska Konferencja Architektury Drewnianej stworzyła zatem przestrzeń do zestawienia tradycyjnej wiedzy rzemieślniczej, doświadczeń konserwatorskich, badań naukowych i współczesnych technologii ochrony drewna. Taki sposób ujęcia problematyki dobrze odpowiada złożoności drewnianego dziedzictwa kulturowego, w którym materialna substancja obiektów pozostaje nierozerwalnie związana z wiedzą o dawnych technologiach, historią miejsc, krajobrazem kulturowym oraz odpowiedzialnością za przekazanie tych wartości kolejnym pokoleniom.
tekst dr hab. inż. Radosław Mirski, Katedra Mechanicznej Technologii Drewna, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu
Fot. Artur Warchala, Bogdan Krawczuk, Edyta Barbara Murawska-Derewońko
